Yazar: Muhammed Güven

1. Giriş

İkinci dünya savaşından sonra ABD ve İngiltere hegemonyasında kurulan ve mevcut düzende kilit rol oynayan kurumların etkinliği günümüzde her ne kadar azalmış olsa da Birleşmiş Milletler (BM) 1971’e kadar Ana kıta Çin’i temsil etme hakkını ABD’nin Asya’ daki balkonu olarak bilinen Tayvan’a vererek, kültür devrimi ile içine kapanan Çin’i dünya gerçekliklerinden uzak tutabilmiştir. 1971’de BM tarafından daimi üye olarak tanınan Ana Kıta Çin, Mao Zedong (1976)’un ölümünden sonra yeni lider Deng Xiaoping ile 1978’ de dış dünyaya açılarak piyasa sosyalizminin kapılarını aralamıştır[1].

İlerleyen süreçte Tianmen[2] olayları gibi ciddi sorunlar yaşansa da 1997’de Hong Kong’un içişlerinde özerk olarak tekrar Pekin yönetime bağlanması ve ulaşılan çift haneli büyüme rakamlarının sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla yapılan reformlar ile Çin bu dönüşüm dönemini oldukça başarılı geçirerek mevcut konumuna evirilmiştir.[3]

2. Genel Görünüm

Çin’in ekonomi politikalarında temel öncelik sürdürülebilir büyüme ve refah artışı olmuştur. Bununla birlikte Çin’de gelir dağılımındaki eşitsizlik halen ciddi bir sorun olarak görülmektedir. Son dönemde kayda değer bir düşüş yaşasa da Gini katsayısı (0.46) halen oldukça yüksek seviyededir[4]. Hızla gelişen küresel piyasada ucuz iş gücü avantajını etkili kullanarak sermaye çekebilmiş ve bununla artı istihdam yaratabilmiş olan Çin bu bileşenler ile uzun yıllar boyunca büyüme rakamlarını çift hanelerde tutabilmiştir. 2010 sonrası devasa hale gelen ekonomik hacmi ve küresel piyasada yaşanan durgunluk neticesinde Ülke, öngörülen sürdürülebilir büyüme hedefini  “yeni normal”[5] olarak adlandırılan %6’ lara çekmiştir.

 

Şekil 2.1 Çin Reel GSYİH Büyüme Oranları

Çin’in dünyaya sunduğu ucuz işgücü ve büyük ölçekli üretim kapasitesi, uluslararası ticaretin ana damarlarını oluşturmaktadır. Asya özelinde bu ana akış hatlarına sahip olmak bölgesel kredi kuruluşlarının rezervlerini arttırmanın yanı sıra dolaylı olarak yeni yatırımlara da düşük maliyetli kredi imkanları sunabilmektedir.  Düşük finansman maliyeti ve ciddi devlet teşvikleri büyümenin istikrarında önemli bir etkiye sahiptir. Ancak Çin’in üretim realitesinin ana mozaiği enerji arz güvenliğinden ödün vermeyen istikrarlı enerji yatırımlarıdır.

Son yıllarda küresel enerji talebinde ciddi bir büyüme yaşayan Çin 2014’de %22’lik oranla dünyanın en büyük enerji tüketicisi ve Amerika’dan sonra en büyük petrol tüketicisi olmuştur.[6] Energy Information Administration (EIA)’ ın raporuna göre Ülke, 2013’ten sonra petrol ve petrol ürünleri ithalatında da ABD’ yi gerisinde bırakarak zirveye oturmuştur. Ülkede Son on yılda toplam enerji tüketimi içinde petrolün payı azalmış olsa da 2014’te dünya petrol tüketimindeki artışın %43’ünün Çin’in petrol tüketimindeki yükselişten kaynaklandığı açıklanmıştır[7]. Ülkede son dönemde petrol kullanımında görülen azalma enerji ihtiyacının azalmasından değil enerji kaynak çeşitliliğinin sağlanmak istenmesindendir. Benzer şekilde Ülkede doğalgaz üretimi ve ithalatında da ciddi artışlar görülmektedir. Bununla beraber LNG ithalatına da ağırlık verilmektedir. Ayrıca Çin enerji ihtiyacının dikkate değer kısmını kömürden karşılamaktadır. Dünyanın en büyük kömür üreticisi, tüketicisi ve ithalatçısıdır[8]. Dünyanın kömür tüketiminin yaklaşık yarısı Çin’de gerçekleşmektedir.

Şekil 2.2.Yakıt Tipi bazında Çin Toplam Birincil Enerji Tüketimi

Hâlihazırda en büyük kapasiteli kömür madenlerine sahip olmalarının verdiği hareket kabiliyeti ile bu zenginliği enerji ithalatında kendi lehlerine çevirebilmişlerdir. Fakat karbondioksit emisyonu açısından oldukça sorun yaratan bu durum Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşmasından sonra Ülkede enerji sektöründe modernizasyonu zorunlu hale getirmiştir.[9]

2.1.Toplam Birincil Enerji Arzı  (TPES)

2014 yılında Çin enerji tüketimi içindeki  en büyük pay %66’ lık oranla kömüre ait olup, onu sırasıyla petrol ve biyoyakıt & atıklar izlemiştir. Her ne kadar enerji arzı çeşitlendirilmek  istensede tam anlamıyla istenilen seviyeye ulaşılamamıştır. Toplam Birincil Enerji Arzı içinde hidroliğin payı %3, doğalgazın % 5, nükleerin ise %1’ i geçememiştir.[10] Son zamanlarda yenilebilir enerji kaynaklarına ağırlık verilmesine karşın  2014’de  toplam enerji  arzı içinde yenilenebilir enerji kaynaklarının payı sadece %1 olabilmiştir[11]. Son açıklanan hedeflere göre  toplam kömür tüketiminin 2020’ye kadar  %62 civarlarında gerçekleşeceği öngörülerek hava kirliliğini önlemek amacıyla emisyon salınımında azalmanın sağlanması amaçlanmaktadır.

Çin Ulusal Enerji Ajansı’nın iddiasına göre 2014’de kömür tüketimi %64.2’lere düşürülmüştür. Ülkenin kömüre olan bağımlılığını azaltmak adına  2020’e kadar fosil harici enerji kaynakları kullanımının %15, 2030’a kadar ise %20 civarında arttırılması hedeflenmektedir. Kömür tüketiminin azalmasından doğacak açığın ise  %10 seviyelerine çekilmesi öngürülen doğalgaz ile kapatılması hedeflenmektedir[12]. Fakat Çin’in büyüme oranları da dikkate alındığında   toplam tüketimdeki payın düşmesi, kömür tüketiminin mevcut halden daha az olacağı anlamına gelmemektedir.

Ülke aynı zamanda Petrol ve LPG’de  dünyanın en büyük ithalatcısı olup, Oil&Gas dergisi verilerine  göre sahip olduğu 24.6 milyar varil petrol rezervi ile Rusya hariç Asya  Pasifikte ilk sırada yer almaktadır[13]. Yıllık yaklaşık 4.6 milyon varil petrol ve petrol ürünleri üretebilme kapasitesine sahiptir. EIA’nın verilerine göre Çin’de petrol üretimi orta ve uzun vadede hızlı ve istikrarlı bir şekilde artmaya devam edecektir. 2016 sonu itibariyle 4.6 milyon varil olan üretim 2020’ye kadar 5.1 milyon varile, 2030’a kadar 5.5 milyon varile ve 2040’larda 5.7 milyon varillik üretim kapasitesine ulaşacaktır.[14]

2.2. Bölgesel sınır sorunları ve enerji politikaları

Çin’in bölgede öncü ülke olma isteği ve buna yönelik politikaları, çevresindeki muadil sayılabilecek ülkeler açısından ciddi sorunlar doğurmaktadır. Amerika’nın  bölgedeki etkinliği dengeleyici unsur olarak görüldüğü için  günümüze kadar büyük bir yıkım yaşanmadan gelinebilmiştir.

2.2.1. Güney Çin Denizi ihtilafı

Bu ihtilaf sorundaş ülkeler arasındaki kara ve söz konusu deniz sahanlığının getirdiği hak iddialarının birbiriyle çakışmasından kaynaklanan bir sorundur. Tarihsel izdüşümünde birçok çatışma ve iddia barındırmaktadır. Dünya deniz ticaret hacminin %33’ünü kapsaması, dünyadaki resiflerin %30’una sahip olması ve askeri alanda stratejik önem taşıması bu bölgeyi diğer ülkeler için vazgeçilmez hale getirmektedir. Doğal kaynak rezervleri ve enerji ticaretinin geçiş noktası olarak paylaşılamayan bu deniz Çin’in enerji ticaretinin %76’sına geçiş yolu görevini üstlenmektedir.  Bölgedeki hakimiyet ve rezervlere ulaşabilirlik [15] Çin’in orta ve uzun vadede enerji arz güvenliğini sağlayabilme noktasında kilit rol oynamaktadır. Tüm bu sebeplerden dolayı Çin’in bölgedeki politikası neredeyse hiç esnetilmeden bügünlere kadar gelmiştir.

2.2.2.Doğu Çin Denizi ihtilafı

Yıllardan bu yana süregelen Doğu Çin Denizi sorunu Senkaku/Diaoyu adaları etrafında gerçekleşmektedir. Çin, adalar üzerindeki hak iddiasını  tarihsel bir bağ düzleminde Ming hanedanlığına (1364-1644) dayandırmaktadır. 1895 Çin-Japon savaşı sonrası imzalanan Shimonoseki antlaşması hükümlerine göre adaların tarafsız ilan edilmesinin ardından bir yıl sonra Japon sermaye sahibi Tatsushiro Koga adaların kullanım hakkını 30 yıllığına satın aldığını ve özel mülkiyet hakkının  devam ettiğini vurgulamıştır[16]. Adalar sorunu 1996’ da Türkiye ile Yunanistan arasında yaşanan Kardak kayalıkları gerilimi ile benzer özellik göstermektedir. Yüzölçümleri  oldukça  küçük olmasına rağmen Adalar, kıta sahanlığı, bölge rezervleri ve askeri açıdan büyük öneme sahiptir. Çin’in enerji arz projeksiyonunda, bölge rezervleri ve geçiş hattı hayati öneme sahiptir.

Şekil 2.3. Asya Ülkeleri Petrol Boru Hatları
  • Orta Asya- Hazar havzası

Gelişen sanayisiyle enerji talebi her geçen gün artan Çin’in, bölgesel olarak tarihsel yakınlık iddia ettiği Hazar bölgesine ilgisi Sovyetlerden bu yana devam etmektedir. Sovyetlerin dağılması sırasında  çevre ülkelerin bağımsızlıklarına destek vererek, ekonomik ve askeri işbirliklerle bölgede ilişikileri sıcak tutmak istemiştir[17]. Ulaştığı  büyüme rakamları her gün Çin’i biraz daha enerjiye bağımlı hale getirirken enerji çeşitliliğini ve alternatif güzergahları arttırma zorunluluğu  da önem kazanmıştır. Hazar bölgesinin sahip olduğu doğal gaz rezervi çevre ülkelerin iştahını kabartırken  Rusya’nın bölgede Avrupaya ve Doğu  Asyaya enerji geçişi konusunda tekel oluşu Çin için orta ve uzun vadede enerji fiyatları ve  arz güvenliği açısından risk unsuru olarak görülmektedir. Bu sebepten Çin bölge ülkelere çeşitli alanlarda yatırım yaparken enerji hatları konusunda da alternatif güzergah arayışına gitmiştir. Kazakistan-Çin  boru hattı projesi bunlardan biridir. Bu projenin planlanıp 2006’da ilk açılışının yapılması ve akabinde   hattın Türkmenistan ile de birleştirilmesi Rusyanın tekelleşmiş altyapı hatlarına ikame olurken aynı zamanda Çin’in uzun yıllar enerji politikasında da elini güçlendirecek bir alternatif oluşturmuştur.

 3.Sonuç

Çin için enerjide kaynak çeşitlendirmesi ve güzergah alternatifleri enerji arz güvenliği açısından hayati öneme sahiptir. Bu sebeple Afrika ve Latin Amerika ülkerinden yapılan enerji ithalatı gözle görülür derecede  arttırılmıştır. Çin’in son yıllarda ABD’nin aksine enerji tedariğini yüksek oranda Orta Doğuya bağlamış olması, bölgedeki istikrarı ve düzen değişikliğini son derece önemsediği ve önemseyeceği  anlamına gelmektedir.  Bu hususta Pekin yönetimi söz konusu alanda var olma adına bölge otoriteleri ABD ve Rusya  ile ilişkilerini sıcak tutma tarafını seçmektedir. BM platformunda sergiledikleri duruş ile iki ülkeye olan mesafesini yakın tutma isteğini kanıtlamaktadır. Uzun vadede Çin’in enerji politikalarının etkinliği Sino-Amerİka ilişkilerinin  nasıl şekilleneceği ile kendini gösterecektir. Orta vadede  Çin’in ABD ile ilişkilerinin iyi olması enerji arz güvenliğini sağlarken yaşanabilecek ticaret savaşının kırılma noktasında çıkarların tamamen çakışmasından dolayı uzun vadede ABD’nin varlığı Çin için potansiyel tehlike yaratacaktır. Dönemsel politikalardaki başarısı  ile  günümüzdeki Çin’i oluşturan Komünist parti yöneticileri bugün de Xi Jinping ile küresel politikalarını başarılı bir şekilde sürdürmektedir. Sürdürülebilir büyümesini küreselleşmeye borçlu olan Çin dünyadaki sempatik görünümünün gölgesinde adım adım dünya liderliğine kendisini hazırlamaktadır.

KAYNAKÇA

https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html

https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&pr.y=16&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=

https://www.eia.gov/beta/international/analysis.cfm?iso=CHN

https://www.iea.org/statistics/statisticssearch/report/?product=Indicators&country=CHINAREG

http://www.worldbank.org/en/topic/energy

https://chinaperspectives.revues.org/2783

https://www.understandchinaenergy.org/

https://iias.asia/sites/default/files/IIAS_NL62_28.pdf China’s energy policy towards the Caspian region:1 the case of Kazakhstan 13.09.2017

http://www.ilimvemedeniyet.com/cinin-bitmeyen-sorunu-guney-cin-denizi.html  Çin’in Bitmeyen Sorunu: Güney Çin Denizi, 12.09.2017
[1] http://www.bilgesam.org/incele/130/-dogu-cin-denizi%E2%80%99nde-gerginlik–senkaku-diaoyu-adalari- sorunu/#.Wbt7DMhJbIU Doğu Çin Denizi’nde Gerginlik: Senkaku/Diaoyu Adaları Sorunu, 13.09.2017

[1] IEA, https://www.iea.org/statistics/statisticssearch/report/?year=2014&country=China&product=Balances.

Balances for 2014

[1] IEA, https://www.iea.org/statistics/statisticssearch/report/?year=2014&country=China&product=Balances.

Balances for 2014

[1] http://www.nea.gov.cn/  projections of future 12.09.2017

[1] http://www.ogj.com/articles/2016/11/china-s-shale-gas-production-outperforms-expectations.htmlChina’s

shale gas production outperforms expectations  12.09.2017

[1] EIA, https://www.eia.gov/beta/international/analysis.cfm?iso=CHN china 12.09.2017

[1] Yeni Normal:

[1] IEA, Key World Energy Statistics 2016, Total Primary Energy Supply by Region, p.8, IEA, Oil Information   2016,World Oil Demand

[1] IEA, Coal Information 2016,Major Coal Producers, Major Coal Importers,Total Coal Consumption, p.46,52,57

[1] http://www.climatechangenews.com/2015/02/16/kyoto-protocol-10-years-of-the-worlds-first-climate-change-treaty/  Kyoto Protocol: 10 years of the world’s first climate change treaty 11.09.2017

East Asia Forum, http://www.eastasiaforum.org/2011/09/27/china-under-deng-xiaopings-leadership/, China  under Deng Xiaoping’s leadership, 05.09.2017

[1] Tianmen :

[1] History, http://www.history.com/this-day-in-history/hong-kong-returned-to-china, Hong Kong returned to China, 05.09.2017
[1] World Bank Group, https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI, GINI index (World Bank estimate) 04.09.2017
[1] East Asia Forum, http://www.eastasiaforum.org/2011/09/27/china-under-deng-xiaopings-leadership/, China  under Deng Xiaoping’s leadership, 05.09.2017

[2] Tianmen :

[3] History, http://www.history.com/this-day-in-history/hong-kong-returned-to-china, Hong Kong returned to China, 05.09.2017
[4] World Bank Group, https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI, GINI index (World Bank estimate)  04.09.2017

[5] Yeni Normal:

[6] IEA, Key World Energy Statistics 2016, Total Primary Energy Supply by Region, p.8, IEA, Oil Information  2016,World Oil Demand

[8] IEA, Coal Information 2016,Major Coal Producers, Major Coal Importers,Total Coal Consumption, p.46,52,57

[9] http://www.climatechangenews.com/2015/02/16/kyoto-protocol-10-years-of-the-worlds-first-climate-change-treaty/  Kyoto Protocol: 10 years of the world’s first climate change treaty 11.09.2017

[10] IEA, https://www.iea.org/statistics/statisticssearch/report/?year=2014&country=China&product=Balances.

Balances for 2014

[11] IEA, https://www.iea.org/statistics/statisticssearch/report/?year=2014&country=China&product=Balances.

Balances for 2014

[12] http://www.nea.gov.cn/  projections of future 12.09.2017

[13] http://www.ogj.com/articles/2016/11/china-s-shale-gas-production-outperforms-expectations.htmlChina’s

shale gas production outperforms expectations  12.09.2017

[14] EIA, https://www.eia.gov/beta/international/analysis.cfm?iso=CHN china 12.09.2017

[15] http://www.ilimvemedeniyet.com/cinin-bitmeyen-sorunu-guney-cin-denizi.html  Çin’in Bitmeyen Sorunu: Güney Çin Denizi, 12.09.2017

[16] http://www.bilgesam.org/incele/130/-dogu-cin-denizi%E2%80%99nde-gerginlik–senkaku-diaoyu-adalari- sorunu/#.Wbt7DMhJbIU Doğu Çin Denizi’nnde Gerginlik: Senkaku/Diaoyu Adaları Sorunu, 13.09.2017

[17] https://iias.asia/sites/default/files/IIAS_NL62_28.pdf China’s energy policy towards the Caspian region:1 the case of Kazakhstan 13.09.2017